حدیث روز :
- هرکه بي علم عمل کند، بيش از آنچه اصلاح ميکند، فساد خواهد کرد.
رسول اکرم (ص)
«ارائه مدل استاندارد پژوهش برنامهاي ضامن ارتقاي کيفي توليدات سيما»
گفتگو با آقاي پرويز فارسيجاني، مديرکل پژوهش و آموزش سيما
توجه به لزوم ساماندهي و ارتقاي کيفي برنامههاي سيماي جمهوري اسلامي ايران، به تأسيس اداره کل با عنوان «اداره کل پژوهشهاي برنامهاي معاونت سيما» ، در سال 1373 منجر شد که در همان سال، با هدف انجام تحقيقات و پژوهشهاي راهبردي و کاربردي رسانهاي، فعاليت خود را آغاز کرد. نظارت بر کيفيت برنامهها و تلاش در جهت ارتقاي سطح کيفي آنها، رشد و توسعه شبکهها و شيوههاي برنامهسازي و همچنين نظارت بر تحقيقات برنامهاي شبکههاي سيما از طريق تدوين ضوابط و ارزشيابي کيفي برنامهها ازجمله ماموريتهاي واگذار شده به اين اداره کل است. از اين رو و باتوجه به نامگذاري هفته پژوهش سازمان با عنوان «پژوهش و سيما» براي آشنايي بيشتر با اهداف و فعاليتهاي اين اداره کل و اقدامات آن در بر پايي مراسم بزرگداشت اين هفته، گفتو شنودي را با آقاي پرويز فارسيجاني مديرکل پژوهش و آموزش سيما ترتيب دادهايم که در پي خواهد آمد. شايان ذکر است نامبرده هماکنون در حال نگارش رساله دکترا در رشته علوم اسلامي و الهيات از دانشگاه بينالمللي علوم اسلامي لندن است.
ÿ به عنوان پرسش آغازين و باتوجه به نامگذازي هفته پژوهش در رسانه ملي با عنوان «پژوهش و سيما»، لطفاً بفرماييد هدف از اين نامگذاري چيست و اين اقدام چه سرفصلهاي نويني را به روي پژوهشگران و فعالان حوزه توليد ميگشايد؟
• در ابتدا لازم ميدانم از شما و مرکز تحقيقات تشکر کنم که متولي امر پژوهش در سازمان هستيد و در اين زمينه تلاش ميکنيد. در پاسخ به شما بايد بگويم، با پذيرش پيشنهاد اداره کل سيما، هفته پژوهش امسال با عنوان «پژوهش و سيما» نامگذاري شد. چنانکه ميدانيد، امر پژوهش به ويژه در برنامهسازي سيما، يکي از ارکان جدي است که باتوجه به رويکرد جديد رسانهها در عرصه بينالمللي، اهميت ويژهاي مييابد؛ چرا که مبنا و شاکلۀ اصلي برنامه تلويزيوني را پژوهش آن تشکيل ميدهد. باتوجه به اينکه بخش مهندسي پيام، بايد فعاليتهاي خود را در همه عرصههاي برنامهسازي تلويزيوني نمايان کند، به نظر ميرسد ضروري است اين موضوع باتوجه به نياز جديد رسانه ملي در عرصه مقابله با تهاجم فرهنگي و جنگ رسانهاي، خيزشي منطقي و استعداد بالقوه شايستهاي را به ظهور برساند تا بتواند در پاسخگويي به تهاجمات بيگانه و همچنين در واکسينه کردن و پربارسازي جامعه مسلمان و انقلابي ايران در برابر اين تعرضات، فضاي مناسبي را هدايت و پشتيباني کند.
- بنابراين، هم به لحاظ داخلي يعني پاسخگويي به نياز، ميل و مصلحت مخاطبان تلويزيون و هم به لحاظ تدافع در برابر تهاجمات رسانهاي دشمن، نقش سيما پررنگتر و جدي تر از ساير بخشهاي رسانه ملي است. پيشنهاد ما اين بود که باتوجه به رويکرد جديدي که معاونت و اداره کل پژوهش و آموزش سيما در مسير حرکت خود دارد، از مبناييترين و ضروريترين بخش برنامههاي تلويزيوني، يعني پژوهش شروع کنيم. بنابراين نامگذاري هفته پژوهش با عنوان «پژوهش و سيما» در واقع به معناي بها دادن به پيام، مهندسي پيام و توليد براساس تفکر و انديشه است و در حقيقت تقويت و تعميق اين باور و نيز تجديد نظر در روش و شکل مهندسي پيام، مراد اصلي ماست. لذا طرح گسترده تر چنين مباحثي در هفته پژوهش، سبب جلب توجه و دقت نظر بيشتر برنامهسازان تلويزيوني، مديران رسانه و به ويژه مديران برنامه ساز سازمان خواهد شد و به فضل خدا برکاتي را در راستاي رويکرد جديد پژوهش براي سيما به همراه خواهد داشت.
همانگونه که مستحضريد، تحکيم پيوند توليد و پژوهش از ديرباز جزء دغدغههاي مسئولان و دست اندرکاران رسانه بوده و هست. جنابعالي چه راهکارهايي به منظور عملياتي شدن اين تعامل و تقويت آن مد نظر داريد؟
معتقدم پژوهشي کارآمد است که بتواند مؤثر بر آنتن باشد و نقش اصلي خود را در مديريت توليد و حوزه برنامه سازي ايفا کند. به نظر ميرسد در همه برنامهسازيها، اين نقش به طور جدي دنبال نميشود. يعني حوزه توليد، اغلب با پژوهش به عنوان نوعي اقدام علمي، کارشناسي و نهادينه شده برخورد نميکند. بنابراين، دامنه پژوهش در برنامهسازي، نياز به بازتعريف و بررسي دقيقتري دارد. ارائه تعاريف جديدي از پژوهشهاي برنامهاي، شناختن آسيبهاي آن و ارائه راهکار صحيح، تعامل همه جانبه حوزه توليد و پژوهش را طلب ميکند. لذا هم حوزه پژوهش بايد توليد را به خوبي بشناسد و جايگاه مطلوب خود را در آن عرصه مشخص کند و هم بخش توليد بايستي از توان پژوهش در قالب يک مجموعه نهادينه هدفمند علمي و مؤثر استفاده کند. کم رنگ بودن چنين تعاملي سبب شده است که در نهايت مخاطب ما توفيق کمتري در استفاده از برنامههاي پرمحتوا و نيز بهرهگيري از روشهاي نوين در عرصه تأثيرگذاري داشته باشد.
در اين ميان به نظر ميرسد«پژوهش» و «پژوهشگر» کاملاً خارج از حوزه توليد، مشغول به فعاليت هستند. در واقع، اين مجموعه عنصري تخصصي در فرايند کلي توليد شناخته نميشود. به اين معنا که گويا هرکسي ميتواند در عرصه برنامهسازي، پژوهشگر باشد و گاه حتي خود تهيه کنندگان فرايند پژوهشي کارهاي توليدي را به عهده ميگيرند، در حاليکه کمترين اطلاعي درخصوص ماهيت پژوهش برنامهاي ندارند. همچنين، اداره کل پژوهشهاي سيما با هدف تحکيم پيوند توليد و پژوهش، پس از آسيبشناسي مفصل در اين زمينه، به اقداماتي در دو حوزه قاعده و رأس هرم پژوهش در سازمان دست زد. در قاعده هرم، ضروريترين امر براي مديريت پيام، بهرهگيري از اسلام ناب محمدي (ص) است تا بتواند نگرش اصيل اسلام را در برنامهسازي نهادينه کند. در اين جهت با تلاش بيوقفه و کم نظير در عرصه پژوهش سيما، در فرصتي پنج ماهه و با همکاري پنج گروه پژوهشي قوي، توانستيم ديدگاههاي پنج انديشمند بزرگ اسلامي – شامل حضرت امام خميني(ره)، مقام معظم رهبري، استاد شهيد مرتضي مطهري، مرحوم علامه طباطبايي(ره) و آيتا... جوادي آملي – را براساس افق رسانه ملي که به عنوان منشور دايمي سازمان تلقي ميشود، استخراج کنيم و آن را مبناي برنامه ريزي و اساس اهداف و اولويتهاي برنامه سازي تلويزيوني قرار دهيم. همچنين طي جلساتي مقرر شد اهداف و اولويتهاي برنامهسازي در سال 1386 در تمامي شبکههاي سيما مبتني بر مجلد دوم «تجلي پيام» - شامل ديدگاههاي مقام معظم رهبري که به ضرورت، سريع تر آماده شده بود – قرار گيرد که براساس آن، «کتاب برنامه سيما» تنظيم و تدوين شد و بناست در سال آينده، تمام اين پنج جلد در اختيار اداره کل طرح و برنامه سيما قرار گيرد تا برنامههاي توليدي براساس انديشههاي اين پنج شخصيت استوار گردد و اين به معناي حضور قوي و پر رنگ پژوهش در ما نيست برنامهسازي سياست، دومين اقدام اين اداره کل پررنگ سازي نقش پژوهش در عملياتي سازي و اجراي طرح «کتاب برنامه» است که با ايفاي نقش در مقام مشاوره، کارشناسي و حتي انجام پژوهشهاي برنامهاي، به برنامه سازان در شبکههاي مختلف کمک ميکند تا براساس «کتاب برنامه» بتوانند مديريت پيام را به درستي انجام دهند. بحث ديگر، آموزش مستقيم و غير مستقيم کتاب «تجلي پيام»، با طراحي دورههاي جديد آموزشي به مديران ارشد سيما، مديران برنامهساز و درگام بعدي آموزش به برنامهسازان و تهيه کنندگان است که فاز اول آن يعني آموزش مديران ارشد سازمان، با تاييد معاونت محترم سيما به زودي آغاز خواهد شد. از گامهاي ديگر در اين زمينه، تغيير نگرش و دستيابي به تعريف و نگاهي منسجم به پژوهش در توليد است که تلاشي در جهت حرکت به سوي ضابطهمندسازي و استانداردسازي پژوهشهاي تلويزيوني است. راهکار بعدي، توجه جدي به آشنا سازي پژوهشگران با حوزه توليد است. شايد يکي از آسيبهاي جدي در حوزه برنامهسازي، ناآشنايي پژوهشگران با ابعاد گوناگون برنامهسازي است و متأسفيم که حتي دورههاي آموزشي بدو و حين خدمت براي اين نيروها ديده نشده است. لذا قدم اول بازشناسي و احياي پژوهشگران رسمي سازماني سيماست که در اين خصوص طرح ايجاد بانک اطلاعات پژوهشگران سيما در حال عملياتي شدن است تا ضمن تسهيل برنامهريزي و ارائه آموزشهاي لازم به آنان، به درستي از تخصص آنان در حوزه توليد برنامه استفاده شود.
گام بنيادين ديگر، تهيه نظامنامه پژوهشي سيماست که راهبردها و استراتژيهاي پژوهش سيما و نيز برنامهريزي و سياستگزاري در اين حوزه را شامل ميشود. همچنين، تلاش کردهايم درخصوص عناصر سه گانه مؤثر در امر پژوهش، يعني پيام، مخاطب و ساختار، پژوهشهاي بنياديني صورت گيرد. در واقع، پژوهش در سيما به دو گونه است که نخست در برگيرنده پژوهشهاي بنيادي مانند تجلي پيام و نيز پژوهشهاي موضوعي است و گونه دوم پژوهشهاي برنامهاي است که ساختار شناسي، مخاطبشناسي، ايدهپردازي يا همان پيام در آن مد نظر قرار گرفته است. گام نهايي، تلاش و برنامهريزي براي انتشار فصلنامهاي تخصصي در حوزه تلويزيون است که سابق بر اين با عنوان «مجله سيما» انتشار مييافت و در حوزه جشنوارههاي سيما پخش ميشد. در حال حاضر بناست اين فصلنامه با رويکردي جديد و کارشناسانه طراحي شود و اولين شماره آن در پايان سال جاري يا اوايل سال آينده منتشر گردد که مجلهاي کاملاً تخصصي در حوزه تلويزيون خواهد بود و ميتواند کمکرسان خوبي براي برنامهسازان حوزه سيما باشد.
باتوجه به تاکيد جنابعالي بر ضرورت دستيابي به تعريفي استاندارد از پژوهش برنامهاي، لطفاً بفرماييد چه شاخصهايي در تعريف اين مفهوم مد نظر شماست؟
بحث جدي در اين خصوص، يکسان سازي برداشتهاي مختلف از پژوهش برنامهاي است. اگر چه همواره امکان بهرهگيري از ديدگاهها و تعاريف ديگران وجود دارد، ولي به نظر ميرسد بايستي در اين حوزه به نقطه مشترکي دست يافت و اگر برحسب ضرورت به تعريف و نتيجه ديگري رسيديم، آن را جايگزين سازيم. معتقدم «پژوهش برنامهاي» يعني پژوهشي که از ابتداي فرايند توليد تا انتهاي آن، بتواند به برنامه ساز در حوزه پيام ياري برساند. در اين ميان، برخي ديدگاه بازتري دارند و معتقدند همه اجزاي پژوهش مرتبط با تمام اجزاي برنامهسازي و توليد است. البته اين لزوماً به اين معنا نيست که پژوهش در همه اين عرصهها بايد از سوي فرد مشخصي صورت گيرد، بلکه عناصر پژوهشي و پژوهشگر ميتوانند متعدد باشند. لذا با اين تعريف، پژوهش در طرحهاي مختلف پژوهشي ميتواند به گونههاي مختلفي تعريف شود. براي مثال در برنامههاي ويژه و به اصطلاح (الف) ميتوانيم در کنار مدير فني و .... مدير پژوهشي نيز داشته باشيم تا تمامي اجزاي پژوهش، پيام را مديريت کند. در اين زمينه، ديدگاه محدودتري هم وجود دارد که معتقد است پژوهش تنها ميتواند نسبت به محتواي اصلي و ساختار برنامه اظهار نظر کند که اين ديدگاه رايجتر از ديدگاه اول است و پژوهش را منحصر به برخي پرسشهاي محدود ميکند و قائل به نظارت در حين توليد است. لذا در اين ميان، ديدگاه بينابيني از مطلوبيت بيشتري برخوردار است؛ به اين معنا که متناسب با محتوا و پيامي که مدنظر برنامهساز است، از ديدگاه پژوهشگر يا گروه تخصصي پژوهش استفاده شود.
لطفاً درخصوص اقدامات اداره کل پژوهشهاي سيما، به منظور برگزاري هفته «پژوهش و سيما» توضيح دهيد و بفرماييد از برگزاري و بزرگداشت اين هفته چه اهدافي را دنبال ميکنيد؟
در اين زمينه پيشبيني برگزاري نمايشگاهي تخصصي با همکاري تمامي واحدهاي ستادي و صفي معاونت سيما را داشتهايم تا نقش پژوهش در حوزه سيما از اين طريق به نمايش گذاشته شود و پژوهشهاي فاخر نيز معرفي کردند. همچنين، برگزاري نشستهاي تخصصي درحوزه توليدات نمايشي، مستند و نقش آموزش در پژوهش برنامهاي، ازجمله فعاليتهاي مورد توجه ستاد هفته پژوهش در اين ايام است. ديدار از پژوهشگران سيما در اين هفته نيز از ديگر برنامههاست تا با همفکري اين عزيزان حضوري فعالتر در تداوم همکاري آنان، داشته باشيم.
از ديگر اقدامات نيز ميتوان به موارد زير اشاره کرد: ارتباط با رياست محترم سازمان و معاونت محترم سيما که تأکيد ويژهاي بر تأثيرگذاري پژوهش بر سيما دارند؛ بازديد از صحنه برنامههاي تلويزيوني که احتمالاً در اين هفته در حال ضبط برنامه هستند؛ افتتاح سايت رسمي اداره کل با طراحي جديد گرافيکي و محتوايي با هدف پاسخگويي به تمامي نيازهاي برنامه سازان در حوزه توليدات تلويزيوني؛ معرفي بانکهاي اطلاعاتي اداره کل پژوهشهاي سيما شامل بانک اطلاعات انديشمندان، فرهنگ و تمدن ايران و اسلام و خلاصه آثار ادبي ايران و جهان و عرضه کتب مرتبط در اين حوزه و ...
لطفاً بفرماييد اداره کل پژوهشهاي سيما به عنوان متولي امر پژوهش در حوزه سيما، چه تدابيري براي ارتقاي کارايي پژوهشگران، آموزش آنان و نيز غنيسازي محتوايي طرحهاي پژوهشي انديشيده است؟
پرسش بسيار خوبي مطرح گرديد زيرا هم مأموريت اداره کل پژوهش و اموزش سيما در ارتباط با ديدگاه نو و جديد معاونت محترم سيما تعريف شده و هم چارت تشکيلاتي سازماني ما بر اين اساس طراحي شده است. به اين ترتيب که اين اداره کل در قالب دو اداره پژوهش، اداره آموزش و مديريت توليد ويژه ديده شده است. پژوهشهاي، بنيادين، شامل پژوهشهاي موضوعي و انديشه شناسي و پژوهشهاي برنامهاي، شامل مخاطب شناسي، ساختار شناسي، ايده پردازي و واحد نقد و بررسي علمي برنامههاي سيما، از زير مجموعههاي اداره پژوهش هستند. شوراي پژوهشي نيز ماوراي دو بخش پژوهشهاي بنيادين و برنامهاي قرار گرفته است که هدفگزاري، تصميمگيري و رويکرد مناسب پژوهشي را در ابعاد مختلف جهتدهي ميکند. فعاليت اداره آموزش نيز در برگيرنده طراحي، اجرا و ارزشيابي دورههاي تطبيقي مورد نياز پژوهشگران سيماست که اين دورهها که براساس رويکرد آموزش به عنوان پشتيبان پژوهش طراحي شدهاند. تدوين نظامنامه آموزشي سيما نيز ازجمله اقدامات اصلي ما در اين عرصه است. برگزاري جشنوارههاي سيما با بهرهمندي از طراحي جديد و استفاده از تجارب گذشته يکي ديگر از فعاليتهاي پيشرو است که براي سال آينده در نظر داريم برترينهاي برنامهسازي را معرفي و مورد تشويق قرار دهيم.
به نظر جنابعالي يک اثر فاخر رسانهاي بايد حايز چه ويژگيهايي باشد و جايگاه پژوهش در موفقيت يک اثر کجاست؟
يک اثر فاخر در حوزه رسانه بايد ضمن برخورداري از دانش فني روز و دانش ارتباطات، از علوم روز در زمينه روانشناسي، جامعهشناسي و کارشناسي تخصصي ديني و فرهنگي بهرهمند باشد و پشتوانه مکفي علمي و مستندي با بهرهگيري از منابع معتبر علمي براي خود ايجاد کند. در اين ميان، اصليترين ويژگي يک اثر فاخر، شناخت کافي از نياز و شرايط مخاطبان رسانه است. به طور معمول در نظامهاي توليدي، متخصصان از جايگاه ويژهاي برخوردارند اما از آنجا که حوزه پژوهش برنامهاي داراي استاندارد مشخصي نيست، با سلايق متفاوتي در آميخته و دچار اغتشاش دروني شده است چنان که حتي هنگام ارزشيابي با مشکلاتي مواجه ميشويم و قضاوتهاي متنوعي در صحت و سقم رويکردهاي مختلف برنامهسازي داريم. به نظر ميرسد لازم است معيارهاي علمي و مدل استانداردي براي توليدات رسانه تعريف و ارايه شود که در مرحله ارزيابي و ارزشيابي، با همه به صورت متحدالشکل برخورد شود.
گاه ديده ميشود به دليل همين چندگانگي رويکردها،تداخل در حوزه رسانه به حدي است که برنامهاي، تأثيرات مثبت برنامه ديگر را خنثي ميکند و اين البته جاي تدبير دارد و براساس معيارها و شاخصهاي استاندارد يک برنامه فاخر، ميتوان قضاوت صحيحتري درخصوص آثار توليدي داشت. شناخت صحيح مخاطبان در طول زمان نيز شاخص مهم ديگري است که در صورت تحقق، رضايت منطقي مخاطب را به همراه خواهد داشت.
آيا در اين اداره کل، تاکنون نيازسنجي درخصوص مطالبات مخاطبان سيما صورت گرفته است يا نظرسنجي و پژوهشي در اين زمينه به مرکز تحقيقات سفارش داده شده است؟
بله؛ در زمينه استانداردسازي مخاطب پروژهاي در دست اقدام داريم که تمام اطلاعات موجود درخصوص مخاطبان ايراني شامل اقشار مختلف در حال گردآوري و جمعبندي است. و گام بعدي نيز سفارش اجراي يک نيازسنجي به همکاران عزيزمان در مرکز تحقيقات سازمان درخصوص شناخت نيازها و نظرهاي مخاطبان سيماست. همچنين در زمينه شناخت مخاطب مطلوب يا الگوي مخاطب شايسته و برتر از نگاه پنج شخصيت انديشمندي که ذکر کردم، مطالعاتي صورت گرفته که در حال اتمام است. براي مثال کودک و نوجوان شايسته، خانواده سالم يا زن مسلمان ايراني از نگاه مقام معظم رهبري يا حضرت امام(ره)، داراي چه ويژگيهايي بايد باشند. با اين رويکرد، ضمن شناسايي الگوهاي برتر مشخص ميشود که رسانه در مسير فعاليتهايش، به چه سمت و سويي بايد حرکت کند.
نشستهايي نيز در اين زمينه برگزار خواهد شد و به صورت ماهانه درصدد برگزاري اين هم انديشيها هستيم که پژوهشهاي بنيادين مرتبط با آنها در دست اقدام است. اولين همانديشي اين سلسله نشستها به فضل الهي در هفته پژوهش برگزار خواهد شد.
